31 مرداد 1398 ساعت 04:57

حجت الاسلام دکتر رضا غلامی مورخ 1396/05/03 در خانه اندیشمندان علوم انسانی تهران و در سومین جلسه درسگفتار فلسفه تمدن نوین اسلامی، به تعریف و تشریح چهارده ویژگی ذیل بعنوان ویژگی های بارز و اصلی تمدن نوین اسلامی پرداخته است:


چهارده ویژگی بارز و اصلی در تمدن نوین اسلامی:

1- تمدن نوین اسلامی، تمدنی دین بنیاد و حق‌گراست. اگر حقیقت اسلام را از این تمدن بگیرم، این تمدن پوچ خواهد بود.
2- این تمدن، عدالت رکن است. در واقع، عدالت و ظلم ستیزی، ستون اصلی تمدن نوین اسلامی است.
3- تمدن نوین اسلامی، امام محور است. یعنی در چنین تمدنی، در غیاب امام معصوم (ع)، ولی فقیه، ارائه طریق و ایصال به مطلوب را بر عهده دارد و اصولاً تحقق دین و عدالت، در گرو وجود امامت است.
4- این تمدن، آزادی‌زاست. به بیان دیگر، به بسط و تعمیق آزادی حقیقی کمک می‌کند و با استبداد و خودکامگی در تعارض است.
5- تمدن نوین اسلامی، مردم‌نهاد است و نه حکومت‌نهاد. البته دولت‌ها در شکل‌گیری حکومت نقش مهمی دارند ولیکن در تمدن نوین اسلامی، فراتر از نخبگان، آحاد مردم از نقشی هوشمند برخوردارند.
6- این تمدن، فرایندی و تدریجی است و نه پروژه‌ای و دفعی.
7- تمدن نوین اسلامی، علم‌گراست. چه علم به معنای معرفت، چه علم به معنای دانش (Science).
8- این تمدن، فقر ستیز است، به این معنا که در صدد پیشگیری و ریشه کن کردن فقر در جامعه است. در حقیقت، مواجهه تمدن نوین اسلامی با فقر، مواجهه درمانی نیست، بلکه مواجهه پیشگیرانه است.
9- تمدن نوین اسلامی، خلاق و نوآور است. نوآوری [در همۀ عرصه‌ها] در ادبیات، در روش، در ابزار، در فناوری و...
10- این تمدن، طبیعت‌دوست است، یعنی ستیزی با طبیعت ندارد و طبیعت را قربانی فقرزدایی و رفاه جامعه نمی کند.
11-  تمدن نوین اسلامی، تعالی‌خواه است، یعنی کمال‌جوست و کمال بشر را در اعتلای حقیقت و روح انسان جستجو می کند.
12- این تمدن، انسان‌ساز است، به این معنا که تمدن نوین اسلامی به دنبال شکوفاسازی جوهر وجودی انسان است و با جریان مسخ انسان در تمدن غرب در تعارض است. بنابراین، این تمدن به دنبال پرورش انسان‌های متعالی است و اگر بگوییم هدف اصلی تمدن نوین اسلامی همین است، سخن غیر دقیقی نگفته‌ایم.
13- تمدن نوین اسلامی، گسترش‌یابنده و جهانی است، و عامل این گسترش، نه زور است و نه اقتصاد، بلکه عقل فطری و جذابیت‌های منحصربفرد اسلام است.
14- این تمدن، آرامش‌بخش است؛ یعنی آلام بشری را کاهش می‌دهد و به بسط و تعمیق صلح پایدار کمک می‌کند.


با توجه به ارتباط موضوع با بیانیه گام دوم انقلاب متن کامل این درسگفتار در ذیل بازنشر شده است:

درسگفتار فلسفه تمدن نوین اسلامی، جلسه سوم، تعریف، مختصات و مراحل تمدن توین اسلامی،
مورخ۹۶/۵/۳، تهران، خانه اندیشمندان علوم انسانی

بسم الله الرحمن الرحیم، الحمدلله رب العالمین، الصلاه والسلام علی رسول لله و علی آله الطیبین الطاهرین، و لعنه الله علی اعدائهم اجمعین

جلسه گذشته، تلاش کردیم، ضمن تبیین ضرورت دست یابی به تمدن نوین اسلامی، تفاوت های اساسی تمدن نوین اسلامی با تمدن های سکولار را ذکر نموده و سپس وارد تعریف دقیق تمدن نوین اسلامی شویم. در آنجا کوشش شد، وصف «نوین» نیز تبیین شود. در گام بعد، بحث مرگ و حیات تمدن ها را پیش کشیدیم و تمدن را متشکل از روح و کالبد معرفی کردیم. سپس به این پرسش پاسخ دادیم که آیا تمدن نوین اسلامی دچار میرایی می شود یا وجود روح اسلامی مانع از آن می گردد. در ادامه، نظریه «محور» و «ساحت» را تشریح نموده و دلایلی که صلاحیت جمهوری اسلامی ایران برای تبدیل شدن به محور تمدن نوین اسلامی را تایید می کند، برشمردیم؛ و در پایان، به عنوان مهم ترین بحث در جلسه دوم، وارد مراحل گوناگون شکل گیری تمدن نوین اسلامی شده و هشت مرحله عمده را برای آن ذکر کردیم.

بحث این جلسه تتمه مباحث جلسه قبل است. برای شروع، وارد بیان ویژگی های تمدن نوین اسلامی می شویم. گرچه ممکن است برای تمدن نوین اسلامی دهها ویژگی قابل احصاء باشد، اما به نظر می رسد تمدن نوین اسلامی دارای یک سری ویژگی های اساسی است که بعضی از این ویژگی ها، نقش مؤلفه را نیز برای این تمدن دارد. در ادامه، فهرست وار به چهارده ویژگیِ تمدن نوین اسلامی اشاره نموده و هر یک را مختصراً توضیح خواهیم داد.

یکم. تمدن نوین اسلامی، تمدنی «دین بنیاد و حق گراست». در واقع، اگر حقیقت اسلام را از این تمدن بگیرم، این تمدن پوچ خواهد بود. با این حال، یک سئوال قدیمی اما مهم در اینجا قابل طرح است و آن اینکه آیا وصف «اسلامی» در تمدن نوین اسلامی، به این معناست که هر آنچه در توصیف و تبیین تمدن گفته می شود و یا آنچه در مقام عینیت ظهور خواهد کرد، به نحو صد در صد مستخرج از متن اسلام و برآمده از آیات و روایات است؟ از طرف دیگر، بر فرض که اینگونه باشد، آیا فهم ما در عصر غیبت امام معصوم (ع)، صد در صد مطابق با حقیقت است؟ پاسخ این است که خیر، تمدن نوین اسلامی، چه در ساحت نظر و چه در ساحت عمل، استنباط و برداشت قاعده مند علماء اسلام از مشی و برنامه اسلام است که البته در کلیات، منطبق با خطوط کلی اسلام، و در جزئیات، بخشی از آن منطبق با خطوط کلی اسلام، و بخشی دیگر، عدم مغایر با خطوط کلی اسلام است. شایان ذکر است، این بخش که عدم مغایرت آن با خطوط کلی اسلام مورد نظر ماست، در منطقه الفراغ اسلام حاصل می شود هرچند توجه داشته باشید، در منطقه الفراغ اسلامی چتر جهان بینی اسلامی کاملاً باز است لکن در این منطقه، نه دین در صدد ورود است و نه مانع ورود انسان مسلمان برای یافتن راهکارهای لازم در جهت رسیدن به زندگی بهتر می شود. با این وصف، اینکه بعضی گفته اند، تمدن نوین اسلامی، تمدن مسلمانان است به آن فی نفسه ایرادی وارد نیست لکن اگر منظور این باشد که تمدن نوین اسلامی هیچ تکیه گاه محکم دینی ندارد و یک برداشت غیر مجتهدانه و یا ذوقی از اسلام است، حتماً ایراد دارد چراکه در آنچه  اجمالاً بیان شد، نحوه انطباق یا عدم مغایرت آن با خطوط کلی و محکمات اسلام، مشخص گردید.

دوم، این تمدن، «عدالت رکن» است. به بیان واضح تر، عدالت و ظلم ستیزی، ستون اصلی تمدن نوین اسلامی است و محال است در ساحت نظریِ این تمدن، عنصری بر خلاف عدالت ظهور کند.

سوم. تمدن نوین اسلامی، «امام محور» است. یعنی در غیاب معصوم (ع)، ولی فقیه، در طول امام (ع)، ارائه طریق و ایصال به مطلوب – که دو شأن اصلی امام می باشد – را بر عهده دارد؛ و اصولاً تحقق دین و عدالت، در گرو وجود امام و نهاد امامت است هرچند دوران حضور امام (ع) با دوران حضور نایب امام (ع)، چه در مراتب مشروعیت، و چه در عرصه کارآمدی، یکسان نیست.

چهارم. این تمدن، «آزادی بنیان و آزادی زاست». به بیان دیگر، تمدن نوین اسلامی، نه فقط در بستر آزادی شکوفا می شود، بلکه بعد از تولّد، به بسط و تعمیق آزادیِ حقیقی کمک می کند و با استبداد و خودکامگی در تعارض است.

پنجم. تمدن نوین اسلامی، «مردم نهاد» است و نه حکومت نهاد و یا حتی نخبه نهاد. البته حکومت و نخبگان در شکل گیری و تداوم تمدن نوین اسلامی نقش مهمی دارند ولیکن در تمدن نوین اسلامی، فراتر از حکومت و نخبگان، آحاد مردم اعم از آنکه فرضاً فقیر و غنی یا بی سواد و با سواد باشند، از نقش مؤثر و هوشمندی برخوردارند و قرار نیست بازیگر اصلی در تمدن نوین اسلامی حکومت یا نخبگان بوده و آحاد مردم صرفاً تماشاگر باشند.

ششم. این تمدن، «فرایندی و تدریجی» است و نه پروژه ای و دفعتی که توضیح آن در جلسات قبل گذشت.

هفتم. تمدن نوین اسلامی، «علم گراست». چه علم به معنای معرفت، چه علم به معنای دانش تجربی یا ساینس.

هشتم. این تمدن، «آبادگر و فقر ستیز» است، به این معنا که در صدد آبادکردن دنیا برای بهره مندی حداکثری از نعمات الهی، و همچنین به دنبال پیشگیری و ریشه کن کردن فقر در جامعه است. در حقیقت، مواجهه تمدن نوین اسلامی با فقر، مواجهه درمانی نیست، بلکه مواجهه پیشگیرانه است.

نهم. تمدن نوین اسلامی، «خلاق و نوآور» است. منظور، نوآوری در ادبیات، در روش، در ابزار، در فناوری، در نهاد و غیره.

دهم. این تمدن، «طبیعت دوست» است، یعنی جنگ و ستیزی با طبیعت ندارد و طبیعت را قربانی فقرزدایی و رفاه جامعه نمی کند.

یازدهم. تمدن نوین اسلامی، «تعالی خواه» است، یعنی کمال جوست و کمال بشر را در اعتلای حقیقت و روح انسان جستجو می کند؛ هرچند این تعالی و کمال، توأماً نیازمند بسترهای مادی و معنوی می باشد.

دوازدهم. این تمدن، «انسان ساز» است، به این معنا که تمدن نوین اسلامی به دنبال شکوفا سازی جوهر وجودی انسان است و با جریان مسخ انسان در تمدن های سکولار در تعارض می باشد؛ و اگر بگوییم هدف اصلی تمدن نوین اسلامی همین است، سخن غیر دقیقی نگفته ایم.

سیزدهم. تمدن نوین اسلامی، «گسترش یابنده و جهانی» است، و عامل این گسترش، نه زور است و نه صرفاً قدرت اقتصادی، بلکه احیاء عقل فطری و هویدا شدن آثارش و به طور کل، جذابیت های منحصربفرد اسلام است.

چهاردهم. این تمدن، « صلح گرا و آرامش بخش» است؛ یعنی آلام بشری را کاهش می دهد و به بسط و تعمیق صلح پایدار کمک می کند.

بنا بر آنچه گذشت، مؤلفه های اصلی تمدن نوین اسلامی که از دل برخی ویژگی های چهارده گانه قابل استخراج است، عبارتند از : دین، عدالت، آزادی، مشارکت مردمی، علم گرایی، نوآوری، آبادگری و فقرستیزی، طبیعت دوستی، و صلح و آرامش بخشی که البته از بین این مؤلفه ها، دین و عدالت، حاکم بر سایر مؤلفه هاست و امام که در ویژگی ها آمده بود نیز شرط تحقق دین و عدالت است که توضیح آن را به مجال دیگر واگذار می کنیم.

بحث بعدی، بسترها و لوازم اساسی شکل گیری تمدن نوین اسلامی است. به بیان واضح تر، ما در اینجا به دنبال پاسخگویی به این سئوال اساسی هستیم که برای شکل گیری تمدن نوین اسلامی، وجود چه عناصری واجب است و آیا تمدن بدون وجود این عناصر در مسیر تولد قرار می گیرد؟ من در اینجا فقط به چند عنصر مهم تر اشاره می کنم. ضمناً تلاش می کنم تا حدی جلوی تداخل این بحث با سایر بحث هایی که تا الآن داشتیم را بگیرم یا مانع از تکرار مخلّ بشوم.

یکم. فکر دینی. همانطور که اشاره شد، شالوده تمدن نوین اسلامی را استنباط علماء از دین می سازد و لذا تا زمانیکه یک فکر دینیِ جامع، متقن، منسجم، نظام مند، به روز، پاسخگو و مدوّن وجود نداشته باشد، هرگونه ورود در مسیر شکل گیری تمدن نوین اسلامی منتفی است. در عصر غیبت معصوم (ع)، عنصر اصلی برای دست یابی به فکر دینی، اجتهاد است که البته در اینجا تلقی صرفاً فقهی از اجتهاد وجود ندارد بلکه شامل هر گونه کشف و استنباط روشمند و مشروع خواهد شد. البته ما به فکر دینی رویکرد صفر و صدی نداریم و لیکن باید این فکر، ضمن بهره مندی از درجه مناسبی از خلوص، از کارایی لازم برای مواجهه با مسائل و نیازهای تمدن نوین اسلامی برخوردار باشد.

دوم. علم. در اینجا منظور از علم، علم دینیِ مصطلح نیست بلکه هر علمی است که بتواند در زیر چتر جهان بینی اسلامی، جامعه اسلامی را در پیشرفت های همه جانبه که جزء مراحل کلیدی و اصلی تمدن سازی است، یاری کند. علوم پایه، علوم فنی و مهندسی و علوم پزشکی با همان روش شناسی اکتشافی- تجربی. به بیان دیگر، لازمه قدم نهادن در مسیر تمدن نوین اسلامی، رسیدن به قله ها یا مرزهای این علوم و حتی عبور از این مرزهاست. البته قرارگرفتن علوم زیر چتر جهان بینی اسلامی، نه فقط ماهیت، بلکه کارکرد این علوم را نیز تحت تأثیر جدی قرار خواهد داد که مجال ورود تفصیلی به این بحث نیست لکن در همین حد عرض می کنم که اگر علوم تجربی در ذیل جهان بینی الهی شکوفا شده و رشد کند، عملاً این علوم نیز متصف به وصف دینی خواهند شد.

یک سئوال مهمی در اینجا مطرح است و آن اینکه شما علوم انسانی را در ذیل فکر دینی قرار می دهید یا علوم تجربی و عرفی؟ آنهایی که با دیدگاه های بنده در موضوع علوم انسانیِ اسلامی آشنایی دارند، می دانند که از نظر من، رابطه علوم انسانیِ اسلامی با فکر دینی، یعنی روح تعالیم اسلامی، عموم و خصوص مطلق است، اما رابطه علوم انسانی با علوم اسلامی، عموم و خصوص من وجه است. البته من وجه بودن این رابطه، هیچ منافاتی با اتصال علوم انسانیِ اسلامی به فکر دینی و یا باز بودن چتر جهان بینی اسلامی بر سر کل علوم انسانیِ اسلامی نیست، لکن آنچه مسلّم است، علوم انسانیِ اسلامی، مساوی علوم اسلامی مانند فلسفه و کلام اسلامی، فقه اسلامی، اخلاق اسلامی یا عرفان اسلامی نیست، بلکه در بخش مهمی، مبتنی یا بهره مند از این علوم است. باید توجه داشت، بنده علوم انسانیِ اسلامی را منطقه بندی می کنم و معتقدم در مناطقی از علوم انسانیِ اسلامی،  علوم تجربی مجال ظهور و بروز حداقلی و در مواردی مجال ظهور و بروز حداکثری دارند. با این وجود، من ترجیح می دهم، علوم انسانیِ اسلامی را در ذیل هیچیک از این دو ( فکر دینی و علوم اسلامی ) قرار ندهم و برای علوم انسانیِ اسلامی، یک جایگاه مستقل قائل باشم. علت اینکه علوم انسانیِ اسلامی را در ذیل فکر دینی نیز قرار نمی دهم، این است که اولاً، فکر دینی نقش پی ها و ستون ها و جهت دهنده ها را در این علوم دارد و قلمرو فکر دینی و کارکردهای آن با علوم انسانیِ اسلامی در همه جا یکسان نمی باشد؛ ثانیاً، درجه خلوص و انطباق علوم انسانیِ اسلامی با حقیقت، در همه جا در حد درجه و میزان فکر دینی نیست.

در خصوص علوم انسانیِ اسلامی نیز معتقدم که این علوم، لایه مهمی از محتوا و همچنین مغزافزار تمدن نوین اسلامی را می سازد و لذا تا زمانیکه علوم انسانیِ اسلامی بسط و تعمیق نیافته باشد، و یا در مرحله عینیت یافتگی قرار نگرفته باشد، قدم نهادن در مسیر شکل گیری تمدن نوین اسلامی، خود به خود منتفی است.

سئوال دیگر در اینجا، به موضوع فناوری باز می گردد. آیا در تمدن نوین اسلامی، دست یابی به خط فناوری در جهت تسلط یا تسخیر طبیعت، بهره گیری حداکثری از امکانات مادیِ عالم و همچنین سهل و روان سازی زندگی فردی و اجتماعی و سرعت بخشیدن به آن، ضروری است؟ پاسخ بنده به این سئوال مثبت است. به بیان واضح تر، فناوری ها اعم از سنتی و مدرن[۱]، نقش مؤثری در شکوفایی و رشد همه تمدن ها، از جمله تمدن نوین اسلامی دارد ضمن آنکه علت اصلی خلق این فناوری ها، میل بشر به گسترش زندگی مدنی و پیشرفته مادی است. لکن تفاوت تمدن اسلامی با تمدن های سکولار، انطباق اهداف و کارکردهای فناوری با فکر دینی و لایه سخت سبک زندگی اسلامی است. البته فناوری ها بر فرض انطباق با فکر دینی، به سهم خود خالق سبک زندگی نیز می باشند اما همانطور که اشاره شد، فناوری ها در سبک زندگی اسلامی صرفاً بر روی تغییر لایه های نرم سبک زندگی اسلامی تاثیرگذار می باشند. به هر حال، آنچه  مسلم است، اولاً، فناوری مولود مدرنیسم نیست و انحصاری به عالم مدرن ندارد هرچند این عالم به حجم و و نوع فناوری ها جهت های منحصربفردی دارده است. ثانیاً، اسلام نه تنها با فناوری مخالف نیست، بلکه فناوری را عاملی مؤثر در جهت بهره برداری مناسب انسان مسلمان از نعمات دنیوی می داند. ثالثاً، فناوری در تمدن نوین اسلامی می بایست با فکر دینی منطبق باشد و همین انطباق، مرزی پررنگ میان فناوری های علم مدرن و تمدن غرب و فناوری های عالم اسلامی و تمدن نوین اسلامی کشیده است هرچند خیلی از این فناوری ها با یکدیگر شباهت دارند.

سوم. خلاقیت و نوآوری. توجه بفرماییدکه امکان آنکه موضوع خلاقیت و فناوری را مسامحتاً در ذیل علم قرار دهیم بود لکن منظور ما از خلاقیت و نوآوری، فراتر از نوآوری های علمی، شامل  همه عرصه های فکری، علمی، فناوری، مدیریتی و غیره می شود. در واقع، شکل گیری و بقاء یک تمدن، مرهون نوآوری است و لذا هرگاه این نوآوری کمرنگ و ضعیف شود، تمدن قدرت تداوم خود را از دست خواهد داد.

باید توجه داشت، پیشرفت مادی بالاخره سقف دارد. یعنی بشر به جایی می رسد که به عمده آمال و آرزوی های مادی خود می رسد لکن آنگاه که پیشرفت، همه جنبه و توأماً مادی و معنوی تعریف شود، سقفی ندارد و لذا نیاز بشر به نوآوری هیچگاه پایان نمی پذیرد.

البته فناوری منحصر به امور فیزیکی و مقاصد مادی نیست و می تواند جنبه های متافیزیکی و فرهنگی هم داشته باشد با این ملاحظه که ورود فناوری به این عرصه ها مانند عرصه فرهنگ، نباید به سطحی سازی امور فرهنگی و تبدیل آن به یک ابزار و کالای اقتصادیِ توخالی شود.

چهارم. انسان رشید و در طراز تمدن. انشاالله یکی ازجلسات این درسگفتار به بحث انسان تمدن ساز اختصاص خواهد یافت لذا در اینجا در همین حد عرض می کنم که تا وقتی جامعه اسلامی قادر به تربیت انسان های رشد یافته و تعالی خواه نباشد، و این انسان ها در جامعه اسلامی در اکثریت نباشند، قدم نهادن در مسیر شکل گیری تمدن نوین اسلامی منتفی است چراکه بازیگر اصلی در تمدن نوین اسلامی انسان است و سایر عناصر، همگی به دنبال کمک به او برای ایفای نقش محوری در تمدن به مثابه مقدمه ضروری تعالی و کمال روحی می باشد.

پنجم. همگرایی. با وجود شکاف های اجتماعی فراوان، و تفرقه و چند قطبی، قدم گذاشتن در راه تمدن نوین اسلامی ممکن نیست. لازمه تمدن سازی همگرایی است لکن بر خلاف تمدن غربی در تمدن نوین اسلامی، عامل اصلی همگرایی انگیزه های توأمان مادی و معنوی است و حتی انگیزه های معنوی نسبت به انگیزه های مادی، برتری محسوسی خواهند یافت. با این ملاحظه، همگرایی در جامعه اسلامی، مخلّ بروز ارزش های فردی نیست که انشاالله بحث تفصیلی آن در جلسات بعدی خواهد شد.

ششم. رهبری دینی صالح و توانا. همانطور که در ویژگی های تمدن نوین اسلامی بر روی عنصر امامت که در دوران غیبت معصوم (ع)، با محوریت ولی فقیه تداوم طولی خواهد یافت، اشاره شد، قرار گرفتن در مسیر تمدن نوین اسلامی نیز بدون وجود یک رهبری صالح و توانمند میسر نیست. در واقع، آن عنصری که راه دست یابی به تمدن نوین اسلامی و مقاصد آن را مشخص می کند، و مهم تر از آن، جامعه اسلامی را از انحراف و کج روی نحات می دهد، رهبری و نهاد رهبری است که هم دارای مشروعیت الهی، و هم از مقبولیت و پیروی عمومی برخوردار است. البته بحث من در اینجا، فراتر از مباحث رایج مشروعیت و مقبولیت است اما آنچه مسلم است، گرایش مردم به رهبر دینی و ولی فقیه، خود در ساختار مشروعیت الهی از جایگاه مشخصی بهره مند است؛ به بیان دیگر، بر خلاف خود امامت که برای تحقق خود لزوماً به حاکمیت سیاسی نیاز ندارد، و فارغ از گرایش حداکثری مردم به فعلیت می رسد، رهبری دینی و ولایت فقیه در اصل مشروعیت خود نیازمند گرایش عمومی به نحو حداکثری است. البته اگر امام نیز بخواهد شأن حاکمیت سیاسی خود را در جامعه محقق نماید، به گرایش و تابعیت حداکثریِ مردم محتاج است، لذاست که می گوییم، دولت اسلامی، محصول مردم سالاری دینی است که بحث تفصیلی آن در جای خود خواهد شد.

هفتم. آزادی. یکی از لوازم اصلی پا نهادن در مسیر شکل گیری تمدن نوین اسلامی، وجود آزادی های معنوی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی است با این ملاحظه که آزادی در اسلام در چارچوب عدالت و اخلاق مشروعیت می یابد و اصولاً حذف عدالت و اخلاق، نه فقط شرعاً، بلکه عقلاً، مساوی است با مسدود شدن مسیر آزادی و از دست رفتن ضمانت های لازم برای تحقق آن.  به هر حال، آنچه نباید از نظرها دور بماند، در جامعه استبداد زده و گرفتار اسارت و خودکامگی؛، نه تنها استعدادها و ظرفیت های انسان و جامعه انسانی به درستی شکوفا نمی شود، بلکه مشارکت حداکثری نیز هیچگاه رخ نخواهد داد. با این وصف، آزادی یکی از لوازم حیاتی برای قرارگرفتن در مسیر تمدن سازی است.

هشتم. ثروت. نباید از نظرها پنهان بماند که تمدن نوین اسلامی جنبه عینیت یافته تعالیم اسلامی است که ظهور و بروز آن در عرصه های گوناگون، اعم از محتوایی، نرم افزاری و سخت افزاری است. لذا چه شکوفایی یک تمدن، و چه بقا و دوام آن، نیازمند انواع سرمایه گذاری های مادی است که این سرمایه گذاری ها بدون انباشت ثروت امکان پذیر نیست. عامل اصلی این انباشت سرمایه، تولید ناحالص و عرضه آن در بازارهای داخلی و همچنین صادرات است. با این وجود، در کتاب اسلام و پیشرفت، تفاوت های اصلی پیشرفت اسلامی با توسعه غربی را در تولید، فروش و مصرف و به طور کل، کسب ثروت، بیان داشتیم. در اینجا روی این نکته کلیدی تاکید می کنم که قدم نهادن در مسیر تمدن نوین اسلامی در شرایط تنگدستی امکان پذیر نیست لکن در جامعه اسلامی، کسب و انباشت ثروت، هیچگاه از مسیر قربانی شدن فرهنگ و اررش های اسلامی نمی گذرد و نمی توان به بهانه کسب و انباشت ثروت، از ارزش های دینی با مسئولیت های فرهنگی سر باز زد.

بحث دیگر، درباره چشم انداز تمدن نوین اسلامی است. البته بنا بر آنچه در ویژگی های تمدن نوین اسلامی بیان شد، تا حدی تکلیف چشم انداز روشن می شود؛ لکن در ادامه، به صورت روشن تر درباره چشم انداز تمدن نوین اسلامی سخن خواهم گفت.

قبل از ورود به این بحث، باید متذکر شوم که چشم اندازها معمولاً ذو مراتبند و لذا، هم می توان به ترسیم مرتبه ای از مراتب گوناگون از چشم انداز پرداخت، و هم به عالی ترین مرتبه چشم انداز توجه نمود. از آنجا که بحث تمدن نوین اسلامی مربوط به دوران غیبت امام معصوم (ع) است، طبعاً چشم انداز عالی آن، سایه ای از چشم انداز تمدن اسلامی در دوران ظهور امام زمان ( ارواحنا فداه ) خواهد بود. با این وجود، به نظر می رسد، تمدن نوین اسلامی را می توان در طول تمدن مهدوی (ع) در نظر گرفت و چشم انداز نهایی آن را، مراتبه ای اولیه یا میانی از تمدن مهدوی (ع) توصیف کرد. بعد از این بحث، کمی بیشتر درباره تمدن مهدوی (ع) توضیح خواهیم داد.

از طرف دیگر، باید توجه نمود که چشم انداز تمدن نوین اسلامی لزوماً در همه ابعاد با ظاهر چشم انداز تمدن های سکولار متفاوت نیست و لذا ممکن است بخشی از آنچه بیان می شود، با قسمتی از مسیر شکل گیری تمدن نوین اسلامی با مثلاً تمدن غرب و مسیر تولد آن شباهت داشته باشد. از نظر بعضی، این شباهت ها افتادن در دام مدرنیسم است لکن من تمدن جدید غرب را تماماً محصول مدرنیسم نمی دانم بلکه قسم مهمی از آن را تلاش های بشری برای دست یابی به زندگی دنیویِ بهتر توصیف می کنم که البته مدرنیسم به آن، جهت، سهولت و سرعت منحصربفردی داده است. با این وصف، آنچه امروز در غرب به عنوان پیشرفت مشاهده می کنیم، تماماً منفی و بر خلاف مقاصد اسلامی نیست، ضمن آنکه بخش عمده ای از تلاش های بشر برای دست یابی به رفاه یا زندگی دنیوی بهتر، مولود اختیار و آزادی انسان و نیز مولود نعمت عظیمی است که خداوند به نام عقل به انسان ارزانی داشته است که در اکثر موارد، این تلاش ها دانسته یا نادانسته بر فطرت الهی انسان تکیه دارد. علاوه بر این، باید روشن کرد که جامعه اسلامی در مواجهه با دنیا و بهره برداری از آن، یک جامعه ایستا نیست و اگر این جامعه، در عالمی غیر از عالم مدرن نیز به امر آبادانی و استفاده مناسب از مواهب دنیا بپردازد، لاجرم بخشی از دستاوردهای جامعه اسلامی، با آنچه امروز بشر در تمدن های سکولار به آن رسیده است، مشترک خواهد بود هرچند مهم، نگاه منظومه ای به جمیع دستاوردهای جامعه اسلامی و درک عمیق جهت گیری های متفاوتِ خیلی از این دستاوردها در جهت تحقق مقاصد عالیه اسلامی است که حتماً نه فقط در مسیر، بلکه در مقصد، با آنچه امروز مثلاً در تمدن غرب شاهد آن هستیم، یکسان نخواهد بود.

بنا بر آنچه گذشت، چشم انداز تمدن نوین اسلامی را می توان به شرح زیر برشمرد :

یک. دست یابی به سطح مناسبی از مناسبات و تعاملات انسانی بر اساس «کرامت»، «اخلاق»، «عدالت» و «حقوق مدنی»، توأم با کاهش تزاحمات و تعارضات اجتماعی. البته باید توجه داشت، عدالت در بطن حقوق مدنی و ابزارها و نهادهای وابسته به آن قرار دارد و اشاره مستقل به آن، به جهت اهمیت فوق العاده آن می باشد.

دو. شکل گیری سطح خوبی از بسترهای مساعد مادی و معنوی به منظور رشد، کمال و تعالی روحی آحاد جامعه و رفع بخش مهمی از موانع در این عرصه. نباید از نظر دور داشت که با ارزش ترین چشم انداز تمدن نوین اسلامی ناظر به شکل گیری همین بسترهاست. در حقیقت، همه چیز در تمدن اسلامی نهایتاً به دنبال ایجاد چنین فرصتی است و لذا این چشم انداز در عرض و هم وزن سایر موارد نیست.

سه. فراهم شدن خط ایجاد آبادانی در جامعه و بهره مندی درست از منابع و امکانات خدادادی بدون تضییع و تخریب محیط زیست.

چهار. بهره مندی اکثریت جامعه از سطح مناسب و معقولی از رفاه و تسهیلات فردی و اجتماعی و کاهش جدی محرومیت ها و عدم برخورداری ها. البته روشن است که رفاه در جامعه اسلامی با رفاه زدگی، دنیا پرستی و غفلت از آخرت، قابل جمع نیست.

پنج. بروز و ظهور بخش مناسبی از ظرفیت های روحی بشر در مسیر رشد و کمال معنوی در قالب فرهنگ، هنر، ادبیات و اندیشه  بدون تعارض جدی با جنبه های مادی پیشرفت و تمدن سازی. به این نکته توجه شود که فرهنگ، هنر، ادبیات و اندیشه، اگر در مسیر صحیح قرار بگیرد، نه تنها زندگی مادی را از مادی زدگی، ماشین وارگی و امثالهم خلاص می کند، بلکه به قرارگرفتن انسان در مسیر رشد و تعالی روحی نیز مدد می رساند.

شش. شکل گیری سطح مناسبی از صلح، هم زیستی مسالمت آمیز و بشر دوستانه و امنیت، در دایره مناسبات و تعاملات جهانی تمدن نوین اسلامی و کاهش جدی اِعمال سلطه و استیلای جوامع ملحد و مادیگرا به جامعه اسلامی ِ صاحب تمدن. در حقیقت، هر میزان جامعه متمدن اسلامی قدرتمند می شود، بیشتر از دایره سلطه پذیری خارج می شود لکن بر خلاف سایر جوامع، انگیزه ای برای سلطه گری ندارد.

از همین جا وارد بحث بعدی می شویم و آن، نفی سلطه گری در تمدن نوین اسلامی است. در واقع، همانطور که اشاره شد، یکی از تفاوت های جوهری تمدن نوین اسلامی با تمدن های سکولار، فقدان انگیزه سلطه گری در تمدن نوین اسلامی است؛ بنابراین، معنای گسترش یابندگی و جهانی شدن در این تمدن با تمدن های سکولار متفاوت است. مسلماً تمدن نوین اسلامی نه تنها مبنا و هدفی برای تجاوز و تسخیر سرزمین های دیگر ندارد، بلکه به دنبال تحمیل آشکار، پنهان و نرم خود به ملت ها و دولت های دیگر، و تبدیل کردن کشورهای دیگر به قلمرو مستعمراتی جامعه اسلامی نیست، بلکه این تمدن با با معرفی امتیازاتش به دیگران، درصدد جذب طبیعی آنها بر اساس یک انتخاب آزادانه و محققانه است.

بحث مهم دیگری که در اینجا شایسته است وارد آن بشویم، پاسخ به این سئوال اساسی است که آیا تمدن نوین اسلامی خود را در چارچوب دولت- ملت محصور می کند یا خیر، برنامه های برای تغییر چارچوب دولت- ملت به دولت- امّت دارد؟ پاسخ من به این سئوال این است که امروز و در دوران غیبت امام زمان (عج)، شاید امکان تحقق حداکثری نظم سیاسیِ دولت- امّت در جهان اسلام وجود نداشته باشد اما به نظر می رسد بتوان با طراحی یک مدل پیشرفته، و با قرار دادن «رهبر» به جای دولت، نظم سیاسی جدیدی را تحت عنوان رهبر- امّت در جهان اسلام برقرار کرد، نظمی که بعضی از جلوات آن با پیروزی انقلاب اسلامی قابل درک شده است. به بیان دیگر، هرچند امروز مسلمانان خود را متعهد به تبعیت از چارچوب دولت – ملت می دانند لکن بخش مهمی از آنها، فراتر از قوانین، سیاست ها و اقتضائات کشوری خود، رهبری کلان رهبر انقلاب اسلامی را در بعضی عرصه ها پذیرفته اند. در واقع، چارچوب و نظم سیاسیِ رهبر- امّت، رویکرد حداقلی به نظم دولت- امت محسوب می شود که تدریجاً زمینه تحقق حداکثری آن را نیز فراهم خواهد کرد؛ هرچند مجدداً تاکید می کنم که در نظام مردم سالاری دینی، هنوز مدل پیشرفته ای برای نظم سیاسی دولت- امت طراحی نشده است و بحث بنده نیز در رشته اندیشه سیاسی تازگی دارد.

بحث آخر من، اشاراتی به تفاوت تمدن نوین اسلامی با تمدن مهدوی (ع) دارد. بحث در این است که در تمدن مهدوی (ع)، مقصد عالیه اسلام از تمدن سازی با حضور منحصربفرد امام (ع) و امدادهای خاص الهی محقق می شود. به بیان واضح تر، اگر جامعه اسلامی به دنبال فتح قلل گوناگون است، رفیع ترین قله یا رفیع ترین قلل، تنها در عهد ظهور امام زمان ( ارواحنا فداه ) قابل تحقق است. البته تمدن اسلامیِ قبل از ظهور، با تمدن اسلامیِ بعد از ظهور ارتباط طولی دارد و حتماً تمدن اسلامی در دوران غیبت صرف نظر از اینکه با تمدن مهدوی اتصال زمانی داشته باشد و یا نداشته باشد، می تواند نقش مقدمه ساز را برای ظهور منجی عالم بشریت (عج) بازی کند؛ با این حال، تمدن مهدوی (ع) دارای مختصاتی است که ویژه خود آن است و جستجو کردن این مختصات در تمدن نوین اسلامی منطقی نیست؛ هرچند به نظر می رسد در دوران ظهور امام زمان (ع) نیز بخش مهمی از قواعد دنیوی و اقتضائات زیست در این عالم حاکم است لکن ظهور امام مهدی ( ارواحنا فداه ) به عنوان وارث همه انبیاء (ص) و ائمه هدی (ع)، و تحقق وعده های الهی، شرایط را کاملاً به نفع جریان حق دگرگون می کند که فهم همه جزئیات آن خارج از طاقت ماست[۱].

    از نظر اینجانب، فناوری اختصاصی به عالم مدرن ندارد و بشر در طول تاریخ، همواره برای بهره مندی از زندگی راحت تر به سمت تولید فناوری رفته است، هرچند عالم مدرن به مسیر شکل گیری و بهره برداری از فناوری سرعت بی نظیر و جهت های منحصربفردی داده است و طبعاً اگر عالم مدرن با مختصات اینجهانی خود ظهور نکرده بود، این حد از فناوری در جهان نمایان نمی شد. با این وصف، اگر فرضاً صدر اسلام از جهت قلمرو زمانی تا الان تداوم یافته بود، قطعاً زندگی مسلمانان از جهت بهره مندی از فناوری متحول می شد. این مطلب در میان علماء درباره شرایط دوران ظهور امام زمان (ع) و استفاده مسلمانان از امکانات عصر ظهور نیز مطرح شده است. مثلاً بسیاری معتقدند منظور از قیام به سیف یا استفاده از اسب در روایات، لزوماً شمشیر یا اسب نیست بلکه در دوران ظهور از سلاح و مرکب روز البته مشروط به مباح بودن آنها، استفاده می شود.

[۱]. علاقمندان می توانند برای آگاهی بیشتر از ابعاد و زوایای این بحث، به سخنرانی اینجانب در تاریخ ۲۹/۸/۹۵ با عنوان اربعین و بازخوانی نظریه انتظار فرج که در کربلای معلی ارائه شده است مراجعه نمایند.

بالای صفحه